ΚΑΠΝΙΣΜΑ

Γιατί είναι επικίνδυνο το κάπνισμα;
Το κάπνισμα αποτελεί κυρίαρχο παράγοντα κινδύνου για πληθώρα νοσημάτων που αφορούν το καρδιαγγειακό σύστημα αλλά και για άλλες σοβαρές νοσολογικές οντότητες ( όπως κακοήθειες και νοσήματα αναπνευστικού).
Ως προς το καρδιαγγειακό σύστημα το κάπνισμα σχετίζεται ισχυρά με στεφανιαία νόσο, έμφραγμα μυοκαρδίου, καρδιακή ανεπάρκεια και αιφνίδιο καρδιακό θάνατο. Επίσης σχετίζεται με αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια, με ανεύρυσμα αορτής (κυρίως κοιλιακής) και περιφερική αγγειοπάθεια ενώ έχει ενοχοποιηθεί ακόμα και για την παθογένεια της αρτηριακής υπέρτασης .Προοπτικές μελέτες έχουν αναδείξει ότι το κάπνισμα σχετίζεται ακόμα και με αυξημένο κίνδυνο εγκεφαλικής και υπαραχνοειδούς αιμορραγίας. Παράλληλα λόγω της αυξημένης επίπτωσης χρονιών αναπνευστικών νοσημάτων στους καπνιστές , έμμεσα επιβαρύνεται και το καρδιαγγειακό σύστημα (καθότι συχνά τα χρόνια αναπνευστικά νοσήματα οδηγούν σε δεξιά καρδιακή ανεπάρκεια) ενώ τέλος το κάπνισμα σχετίζεται και με την υπνική άπνοια που επίσης έχει σημαντικές επιπτώσεις στην καρδιαγγειακή λειτουργία.
Ως προς τα άλλα νοσήματα υφίσταται ισχυρή συσχέτιση του καπνίσματος με πολλές κακοήθειες (πχ καρκίνο του πνεύμονα, του λάρυγγα, του στοματοφάρυγγα, του γαστρεντερικού σωλήνα , της ουροδόχου κύστης κ.α.) καθώς και με χρόνια σοβαρά αναπνευστικά νοσήματα όπως αποφρακτική πνευμονοπάθεια (χρόνια βρογχίτιδα, πνευμονικό εμφύσημα) και την υπνική άπνοια ενώ σχετίζεται και με άλλα προβλήματα όπως για παράδειγμα διαταραχές στύσης.

Πόσο αυξάνει η κατανάλωση καπνού τον κίνδυνο για καρδιαγγειακά νοσήματα;
Το κάπνισμα (20 τσιγάρα ημερησίως ) τριπλασιάζει τον κίνδυνο εμφράγματος του μυοκαρδίου αλλά και τον κίνδυνο για καρδιαγγειακό θάνατο. Ακόμα όμως και η κατανάλωση 1-4 τσιγάρων ημερησίως αυξάνει τον κίνδυνο για καρδιαγγειακή νόσο. Αν μάλιστα συνυπάρχουν και άλλοι παράγοντες κινδύνου (πχ δυσλιπιδαιμία, οικογενειακό ιστορικό πρώιμης στεφανιαίας νόσου, υπέρταση, διαβήτης) τότε ο κίνδυνος θανάτου από καρδιαγγειακά αίτια ή πρόκλησης εμφράγματος μυοκαρδίου 20πλασιάζεται (!). Επίσης όσο μεγαλύτερη κατανάλωση καπνού γίνεται τόσο αυξάνεται αναλογικά και ο κίνδυνος για καρδιαγγειακή νόσο (π.χ. οι βαρείς καπνιστές έχουν 6πλάσιο κίνδυνο καρδιακού θανάτου σε σχέση με τους μη κάπνιστες) ενώ όσα περισσότερα χρόνια καπνίζει κανείς τόσο περισσότερο κινδυνεύει. Αντίθετα η διακοπή του καπνίσματος αποδεδειγμένα αυξάνει το προσδόκιμο επιβίωσης (σε όποια ηλικία και να γίνει η διακοπή, αλλά εννοείται ότι όσο νωρίτερα τόσο καλύτερα). Μάλιστα είναι αποδεδειγμένο από μελέτες ότι οι καπνιστές που συνεχίζουν να καπνίζουν σε σχέση με τους πρώην καπνιστές διατρέχουν πολύ μεγαλύτερο κίνδυνο για έμφραγμα ή αιφνίδιο καρδιακό θάνατο. Τέλος οι καπνιστές ασθενείς που ήδη έχουν υποστεί κάποιο καρδιαγγειακό συμβάν (πχ έμφραγμα μυοκαρδίου) ο κίνδυνος για νέο έμφραγμα ή για θάνατο είναι κατά 50% μεγαλύτερος σε σχέση με τους αντίστοιχους μη καπνιστές ενώ οι καπνιστές που έχουν υποβληθεί σε αορτοστεφανιαία παράκαμψη (bypass) έχουν διπλάσιο κίνδυνο για έμφραγμα ή αιφνίδιο θάνατο σε σχέση με τους αντίστοιχους μη καπνιστές.

Με ποιους μηχανισμούς το κάπνισμα προκαλεί καρδιαγγειακές παθήσεις;
Πρώτα από όλα το κάπνισμα προάγει την αθηροσκλήρυνση και την εμφάνιση θρομβωτικών φαινομένων. Εδώ πρέπει να τονισθεί ότι το κάπνισμα ναι μεν αυξάνει την αθηρωμάτωση (άρα και τη χρόνια στεφανιαία και αγγειακή αθηρωματική νόσο) αλλά πολύ περισσότερο αυξάνει τα μείζονα και οξέα καρδιαγγειακά συμβάντα όπως το έμφραγμα του μυοκαρδίου και τον αιφνίδιο θάνατο.
Αυτό γίνεται με διάφορους μηχανισμούς όπως αύξηση της συσσώρευσης των αιμοπεταλίων, αναστολής σύνθεσης της προστακυκλίνης και της αυξημένης σύνθεσης θρομβοξάνης από τα ενδοθηλιακά κύτταρα αλλά και μείωση του του παραγόμενου ευεργετικού μονοξειδίου του αζώτου. Παράλληλα στους καπνιστές επηρεάζεται η ινωδολυτική ικανότητα ενώ αυξάνεται σημαντικά και η διαδικασία της φλεγμονής (αύξηση της CRP) , αυξάνεται το ινωδογόνο και μία σειρά μορίων που παράγονται από το ενδοθήλιο των αγγείων και που αυξάνουν την προσκόλληση μονοκυττάρων στο ενδοθήλιο και μειώνουν την ικανότητα της ευεργετικής αγγειοδιαστολής. Τέλος το κάπνισμα διαταράσσει το λιπιδαιμικό profile (αυξάνει την οξείδωση της LDL και μειώνει τα επίπεδα της HDL) γεγονός με ιδιαίτερα δυσμενή επίδραση στην αθηροσκλήρυνση των αγγείων.
Ένας άλλος μηχανισμός βλαπτικής επίδρασης του καπνίσματος ως προς το καρδιαγγειακό είναι ότι ενδέχεται να προκαλέσει αιφνίδιο σπασμό στα στεφανιαία αγγεία (με ή χωρίς σημαντικές προυπάρχουσες στενώσεις) προκαλώντας ή επιδεινώνοντας την ισχαιμία του μυοκαρδίου. Επίσης ο καπνός του τσιγάρου περιέχει αρκετή ποσότητα μονοξειδίου του άνθρακα που συνδέεται με την αιμοσφαιρίνη και έτσι εμποδίζει τη μεταφορά οξυγόνου στους ιστούς, ενώ και η νικοτίνη αυξάνει την παραγωγή κατεχολαμινών που αυξάνουν την πίεση και την καρδιακή συχνότητα ενώ το κάπνισμα κάνει πιο εύκολη την εμφάνιση αρρυθμιών(όπως τις επικίνδυνες κοιλιακές αρρυθμίες). Επίσης το χρόνιο κάπνισμα επηρεάζει και την αρτηριακή πίεση συμβάλλοντας στην εμφάνιση υπέρτασης με διάφορους μηχανισμούς (μείωση της ενδοθηλιοεξαρτώμενης χάλασης των αγγείων, την αύξηση της παραγόμενης ενδοθηλίνης , διέγερση του συμπαθητικού συστήματος, επιδείνωση ελαστικότητας αορτής, αντίσταση στην ινσουλίνη κ.α.). Με τον ίδιο μηχανισμό διαταραχής της ενδοθηλιακής αγγειακής λειτουργίας το κάπνισμα αποτελεί έναν από τους κυριότερους παράγοντες δυσλειτουργίας της στύσης.

Γυναίκες και κάπνισμα
Γίνεται ειδική αναφορά στις γυναίκες διότι παλαιότερα η πολύ μεγάλη πλειοψηφία των γυναικών δεν κάπνιζε και δεδομένου και του προστατευτικού ρόλου των ορμονών τους κατά την αναπαραγωγική ηλικία τα ποσοστά καρδιαγγειακών συμβάντων σε αυτές ήταν συντριπτικά χαμηλότερα σε σχέση με τους άντρες ειδικά έως την ηλικία των 60 ετών. Εντούτοις στην εποχή μας όπου οι γυναίκες σε μεγάλο ποσοστό καπνίζουν τα δεδομένα έχουν αλλάξει και πλέον τα καρδιαγγειακά συμβάντα έχουν αυξηθεί ιδιαίτερα ακόμα και σε νέες ηλικίες. Έτσι έχει φανεί ότι γυναίκες που καπνίζουν ακόμα και πολύ λίγα τσιγάρα ημερησίως έχουν σχεδόν διπλάσιο κίνδυνο ισχαιμικής νόσου της καρδιάς σε σχέση με τις μη καπνίστριες ενώ γυναίκες που φτάνουν τα 2 πακέτα ημερησίως ο κίνδυνος είναι 6 φορές μεγαλύτερος σε σύγκριση με τις μη καπνίστριες. Ο κίνδυνος δε για πρώιμη εμφάνιση στεφανιαίας νόσου ή αγγειακού εγκεφαλικού επεισοδίου ή άλλης θρομβοεμβολικής νόσου είναι σημαντικά μεγαλύτερος στις γυναίκες που λαμβάνουν κι αντισυλληπτικά δισκία. Επίσης οι έγκυες γυναίκες που καπνίζουν έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο για εν τω βάθει φλεβική θρόμβωση ή πνευμονική εμβολή τόσο κατά τη διάρκεια της κύησης όσο και κατά τη διάρκεια της λοχείας.

Το παθητικό κάπνισμα έχει κινδύνους;
Ξεκάθαρα ναι. Ο μη καπνιστής που εκτίθεται στον καπνό τσιγάρων ο σχετικός κίνδυνος για στεφανιαία νόσο αυξάνεται κατά 25% σε σχέση με αυτούς που δεν εκτίθενται. Έχει παρατηρηθεί ότι στους παθητικούς καπνιστές συμβαίνουν οι ίδιες μεταβολές στο ενδοθήλιο και στα αιμοπετάλια σε σχέση με τους καπνιστές. Ακόμα και 30 λεπτά παθητικού καπνίσματος είναι ικανό να μειώσει τη στεφανιαία ροή. Ο κίνδυνος αυξάνεται αναλογικά με το χρόνο παθητικής έκθεσης στον καπνό. Έτσι ο παθητικός καπνιστής που εισπνέει ημερησίως τον καπνό από 20 τσιγάρα κινδυνεύει μιάμιση φορά παραπάνω από έμφραγμα μυοκαρδίου σε σχέση με εκείνον που δεν εκτίθεται στον καπνό των άλλων.

Άλλες μορφές καπνίσματος αντί για τσιγάρα (καπνός, πούρα) έχουν κινδύνους;
Είτε ο καπνός είτε το πούρο έχουν εξίσου τις ίδιες βλαπτικές επιδράσεις στα αγγεία και στα αιμοπετάλια των καπνιστών και περίπου τους ίδιους κινδύνους για καρδιαγγειακή νόσο σε σχέση με τα τσιγάρα.

Πόσο επωφελής είναι η διακοπή του καπνίσματος;
Η διακοπή του καπνίσματος αποτελεί ίσως την Ήδη από το πρώτο έτος από τη διακοπή του καπνίσματος ο κίνδυνος εμφράγματος μειώνεται κατά 30%, ενώ εντός 3-4 ετών από τη διακοπή ο κίνδυνος για οξύ έμφραγμα μυοκαρδίου σχεδόν πλησιάζει τον κίνδυνο που έχουν εκείνοι που δεν κάπνισαν ποτέ, στη δε 10ετία από τη διακοπή δεν υπάρχει σχεδόν καμιά διαφορά ως προς τον κίνδυνο καρδιαγγειακού θανάτου ανάμεσα στους πρώην καπνιστές και σε αυτούς που ουδέποτε υπήρξαν καπνιστές. Πέραν από τη μείωση του κινδύνου για έμφραγμα και καρδιακό θάνατο , η διακοπή του καπνίσματος μειώνει τόσο τον κίνδυνο του αγγειακού εγκεφαλικού επεισοδίου αλλά και τον κίνδυνο για ανεύρυσμα κοιλιακής αορτής ενώ παράλληλα βελτιώνει τα συμπτώματα στους ασθενείς με σοβαρή περιφερική αγγειοπάθεια.

Πώς μπορεί να διακόψει ένας καπνιστής το κάπνισμα;
Η διακοπή του καπνίσματος είναι συχνά μια δύσκολη διαδικασία διότι το κάπνισμα δημιουργεί τόσο ψυχική όσο και σωματική εξάρτηση δημιουργώντας αρκετές φορές και συμπτώματα στέρησης εφόσον διακοπεί. Για τη διακοπή του καπνίσματος τον προεξάρχοντα ρόλο παίζει η θέληση του καπνιστού να το κάνει. Από εκεί και πέρα εφόσον υπάρχουν δυσκολίες υπάρχουν και κάποιες επιπλέον μέθοδοι ( μη φαρμακευτικές όπως το ηλεκτρονικό τσιγάρο αλλά και φαρμακευτικές που καταπολεμούν τη συμπτωματολογία της στέρησης και της εξάρτησης από τη νικοτίνη) . Εννοείται πως η ηθική υποστήριξη και ενθάρρυνση από το στενό οικογενειακό αλλά και φιλικό περιβάλλον είναι και χρήσιμη και απαραίτητη. Τέλος καλό θα ήταν ένας καπνιστής που δυσκολεύεται να το διακόψει να αναζητήσει βοήθεια από τα ειδικά ιατρεία διακοπής καπνίσματος που υπάρχουν σε κάποια νοσοκομεία μας.